Evrópuvefurinn: Hvort var gert hlé á aðildarviðræðum Íslands og ESB eða þeim slitið?

Upprunalega spurningin hljóðaði svona:

Var gert hlé á aðildarviðræðum Íslands og ESB eða var þeim slitið? Stundum finnst manni það óljóst í umræðunni.

Stutta svarið

Stefna ríkisstjórnar Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks í Evrópumálum 2013-2016 mælti fyrir um að hlé yrði gert á aðildarviðræðum Íslands og Evrópusambandsins og úttekt gerð á stöðu viðræðanna og þróun mála innan ESB. Þá yrðu aðildarviðræður ekki hafnar aftur fyrr en að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu en hvort og hvenær hún átti að fara fram var óljóst. Þingsályktunartillaga utanríkisráðherra um formlega afturköllun aðildarumsóknarinnar var lögð fram snemma árs 2014 en dagaði síðan uppi í utanríkismálanefnd. Þar sem Alþingi hafði á sínum tíma samþykkt aðildarumsóknina var talið eðlilegt að Alþingi tæki sömuleiðis ákvörðun um að afturkalla hana. Það var ekki gert og því má álykta að aðildarviðræðum hafi aldrei formlega verið slitið.

Lengra svar

Stefna ríkisstjórnar Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks í Evrópumálum árin 2013-2016 var sú að Ísland skyldi ekki ganga í Evrópusambandið. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar sagði:

Gert verður hlé á aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið og úttekt gerð á stöðu viðræðanna og þróun mála innan sambandsins. Úttektin verður lögð fyrir Alþingi til umfjöllunar og kynnt fyrir þjóðinni. Ekki verður haldið lengra í aðildarviðræðum við Evrópusambandið nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu (bls 11).

Á fundi þann 13. júní 2013 með Stefan Füle, þáverandi stækkunarstjóra Evrópusambandsins, tilkynnti Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra að aðildarviðræðum Íslands og Evrópusambandsins yrði ekki haldið áfram undir stjórn núverandi ríkisstjórnar. Í septembermánuði leysti ráðherra samninganefnd og samningahópa vegna aðildarviðræðna við ESB formlega frá störfum. Í ræðu ráðherra frá 12. september 2013 kom fram að hlé hafi verið gert á aðildarviðræðunum.

Ríkisstjórnin þáverandi leitaði til Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands til að gera úttekt á stöðu viðræðanna og þróun mála innan ESB. Þeirri vinnu lauk í byrjun árs 2014. Óljóst var af hálfu þáverandi stjórnvalda hvenær og hvort þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram. Enn fremur var óljóst hver afdrif umsóknarinnar yrði ef slík þjóðaratkvæðagreiðsla sýndi fram á vilja almennings til þess að klára aðildarviðræðurnar, en að öllu óbreyttu hefði Framsóknarflokkurinn þurft að leiða þær aðildarviðræður. Niðurstaðan varð sú að viðræður við ESB voru ekki lagðar í þjóðaratkvæðagreiðslu á kjörtímabilinu 2013-2016.

Í febrúar 2014 lagði utanríkisráðherra fram þingsályktunartillögu fyrir hönd ríkisstjórnar um að draga aðildarumsóknina til baka. Í ljósi þess að það var Alþingi sem hafði á sínum tíma samþykkt aðildarumsóknina var talið eðlilegt að Alþingi tæki ákvörðun um að afturkalla hana. Eftir fyrstu umræðu í þinginu var tillögunni vísað til utanríkismálanefndar þar sem hún dagaði uppi.

Í mars 2015 afhenti utanríkisráðherra formennsku sambandsins og framkvæmdastjórn bréf þar sem tilkynnt var að ríkisstjórn Íslands hefði ekki í hyggju að taka upp aðildarviðræður við ESB á nýjan leik. Ríkisstjórnin liti því svo á að Ísland væri ekki lengur í hópi umsóknarríkja og fór þess á leit við ESB að sambandið tæki eftir mið af því. Í svarbréfi formennskunnar sagði að tekið yrði mið af afstöðu Íslands. Þegar málið var borið undir talsmenn stækkunardeildar ESB í framhaldinu vildu þeir ekki tjá sig um málið eða svara því hvort svarbréf formennskunnar fæli í sér staðfestingu á því að aðildarumsóknin hefði verið afturkölluð.

Árið 2019 vildi eftirmaður Gunnars Braga í stóli utanríkisráðherra, Guðlaugur Þór Þórðarson, leggja fram þingsályktunartillögu um að draga umsókn Íslands formlega til baka, til að taka af allan vafa um að Ísland væri ekki umsóknarríki. Að sögn Guðlaugs taldi ríkisstjórnin það vera óþarfi því þetta hefði legið alveg skýrt fyrir, Ísland hefði ekki lengur verið umsóknarríki.

Í júlí 2025 greindi Ríkisútvarpið frá óbirtu vinnuskjali utanríkisráðuneytisins frá árinu 2018, þar sem rakin er saga aðildarviðræðnanna og samskipta Íslands og ESB frá því umsókn var lögð fram árið 2009. Í skjalinu, sem ber heitið Mýrarljós í Evrópusamstarfi, segir að íslenskum almenningi hafi verið gefin misvísandi skilaboð um stöðu viðræðnanna, að viðræðunum hafi aldrei verið formlega slitið og að ekki liggi fyrir skýr afturköllun umsóknarinnar. Þessar niðurstöður voru í samræmi við opinbera skýrslu ráðuneytisins frá sama ári.

Evrópuvefurinn kemst þar af leiðandi að þeirri niðurstöðu að ekki sé hægt að álykta að aðildarumsókn Íslands að sambandinu hafi verið formlega afturkölluð. Slík ákvörðun mundi þarfnast samþykkis Alþingis.

Forseti framkvæmdastjórnar ESB greindi frá því árið 2025 að ESB líti enn á Ísland sem umsóknarríki. Engu að síður var Ísland síðast skráð sem umsóknarríki á heimasíðu Evrópusambandsins árið 2015. Því má segja að uppgefin afstaða ESB til málsins hafi í gegnum tíðina að einhverju leyti ráðist af pólitískri afstöðu íslenskra stjórnvalda gagnvart ESB hverju sinni.

Gunnar Bragi Sveinsson, utanríkisráðherra Íslands og Stefan Füle stækkunarstjóri Evrópusambandsins.

Evrópusambandið sýndi ákvörðun íslenskra stjórnvalda um að gera hlé á viðræðunum fullan skilning enda er það pólitísk ákvörðun hvers umsóknarríkis fyrir sig hvort það gerist aðili að sambandinu eður ei. Þar sem aðildarviðræðunum var ekki formlega slitið lítur framkvæmdastjórn ESB enn á Ísland sem umsóknarríki. Kjósi íslensk stjórnvöld að hefja viðræður á ný er ekki annars að vænta en að Evrópusambandið líti svo á að endurkoma Íslendinga að samningaborðinu njóti stuðnings á Íslandi og aðildarferlið yrði hafið á nýjan leik.

Tvö dæmi eru um að umsóknarríki hafi gert hlé á aðildarviðræðum sínum við sambandið. Annars vegar gerði Malta hlé á viðræðum við sambandið í tvö ár áður en hún hóf viðræður aftur í umboði nýrrar ríkisstjórnar. Hins vegar frysti Sviss aðildarumsókn sína eftir að EES-samningnum var hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1993. Umsókn Sviss er formlega séð ennþá opin þó ekkert hafi verið unnið í henni í tvo áratugi. Ítarlegri umfjöllun um afturköllun aðildarumsókna er að finna í svari við spurningunni Hafa einhver ríki afturkallað umsókn að ESB áður en aðildarferlinu lýkur?

Heimildir og mynd:

Munnleg skýrsla utanríkisráðherra um evrópumál 12.september 2013 - Alþingi.is. (Skoðað 10.03.2026).
Gunnar segir engin viðræðuslit án aðkomu Alþingis - mbl.is. (Skoðað 10.03.2026).
Umsóknin hefur ekki verið afturkölluð - mbl.is. (Skoðað 10.03.2026).
Tillaga um afturköllun dó í ríkisstjórn -mbl.is. (Skoðað 10.03.2026).
Von der Leyen segir aðildarumsókn Íslands enn gilda - mbl.is. (Skoðað 10.03.2026).
Bréfið til Gunnars Braga komið á vefinn. (Sótt 12.03.2026).
Stjórnarráðið - Ísland verði ekki lengur í hópi umsóknarríkja. (Sótt 12.03.2026).
Skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands: Úttekt á stöðu aðildarviðræðna Íslands við Evrópusambandið og þróun sambandsins.. (Sótt 12.03.2026).

Hvort var gert hlé á aðildarviðræðum Íslands og ESB eða þeim slitið?

Höfundar

Útgáfudagur

Síðast uppfært

Spyrjandi

Efnisorð

Tilvísun

Tengd svör á Evrópuvefnum

Er hægt að loka samningskafla í aðildarviðræðum við ESB án þess að umsóknarríki sé búið að uppfylla kröfur um upptöku regluverks og annað?

Mun Ísland þurfa að borga til baka IPA-styrkina eftir að hafa gert hlé á aðildarviðræðunum við Evrópusambandið?

Hversu leiðinlegt væri það ef við mundum klára aðildarsamning við ESB og þjóðin mundi hafna honum í þjóðaratkvæðagreiðslu?

Hvernig virkar aðildarferlið ef Ísland mundi ganga í ESB?

Gæti samninganefnd Íslands samið um að hingað yrði ekki flutt inn lambakjöt frá Evrópu gengi Ísland í Evrópusambandið?

Hver er staða Íslands ef við hættum viðræðum við ESB?

Hvernig vitum við að ESB mundi ekki bara ráðast á auðlindir okkar ef við göngum í ESB?

Er einhverjum fulltrúa í samninganefnd Íslands gert að huga sérstaklega að réttindum minnihlutahópa?

Hver eru rökin fyrir því að hætta við aðildarumsóknina áður en við sjáum aðildarsamninginn?

Er einhver ástæða fyrir því að einstakir kaflar eru opnaðir á undan öðrum í samningaviðræðum ESB og Íslands? Hvers vegna á til dæmis enn eftir að opna veigamikla kafla, svo sem um sjávarútvegs- og landbúnaðarmál?

Eru einhver tímamörk á aðildarviðræðunum eða geta þær verið "endalausar"?

Stenst það hjá Bjarna Benediktssyni að Sjálfstæðisflokkurinn hafi aldrei í aðdraganda kosninga 2013 lofað þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB?