Mannfjöldi MANNFJÖLDI Um 450 MILLJÓNIR Í ESB
Aðildarríki AÐILDARRÍKI 27 Í ESB
Orka og sjálfbærni ORKA ENDURNÝJANLEG 24,5% Í ESB
Verðbólga VERÐBÓLGA 2,2% Í ESB
Atvinnuleysi ATVINNULEYSI 5,9% Í ESB
Mannfjöldi MANNFJÖLDI Um 450 MILLJÓNIR Í ESB
Aðildarríki AÐILDARRÍKI 27 Í ESB
Orka og sjálfbærni ORKA ENDURNÝJANLEG 24,5% Í ESB
Verðbólga VERÐBÓLGA 2,2% Í ESB
Atvinnuleysi ATVINNULEYSI 5,9% Í ESB
Forsíða Evrópumál Utanríkis-, öryggis- og varnarmál Hvernig er samskiptum ESB og NATO háttað?

Flokkun:

Evrópumál Utanríkis-, öryggis- og varnarmál

18.10.2013
18.10.2013
Evrópumál Utanríkis-, öryggis- og varnarmál

Hvernig er samskiptum ESB og NATO háttað?

Samningar milli Norður-Atlantshafsbandalagsins (NATO) og Evrópusambandsins (ESB) um samstarf á sviði öryggis- og varnarmála voru gerðir undir lok ársins 2002 og í upphafi 2003. Þeir mynda hinn eiginlega ramma Berlín-Plús-fyrirkomulagsins sem veitir Evrópusambandinu aðgang að tækjum og búnaði bandalagsins þegar NATO er ekki þátttakandi í viðkomandi aðgerð. Á grundvelli þessa fyrirkomulags og reynslu af samstarfi stofnananna tveggja á Balkanskaga var stefnt að því að efla og þróa samstarfið frekar. Síðustu tíu ár hafa samskiptin þó staðið í stað og jafnvel dofnað. Tvær meginástæður eru fyrir því; aðild Kýpur að Evrópusambandinu árið 2004, sem á í deilum við NATO-ríkið Tyrkland, og þróun sameiginlegrar stefnu ESB í öryggis- og varnarmálum og vilji sambandsins til að aðhafast frekar á grundvelli hennar.

***

Eftir lok kalda stríðsins og þá einkum í kjölfar stríðsátakanna í fyrrum Júgóslavíu jókst áhuginn fyrir því að efla samstarf milli ESB- og NATO-ríkjanna í öryggis- og varnarmálum. Til að byrja með var ákveðið að endurvekja Vestur-Evrópusambandið og efla starfsemi þess sem samráðsvettvang í öryggismálum milli aðildarríkja ESB og NATO. Á ráðherrafundi NATO-ríkjanna í Berlín árið 1996 var svo samþykkt að veita Vestur-Evrópusambandinu aðgang að hugbúnaði NATO við hættustjórnunaraðgerðir á vegum þess ef til þess kæmi. Þar með voru fyrstu skrefin að samvinnu milli Evrópusambandsins og NATO tekin.

Sameiginlegri stefnu ESB í utanríkis- og öryggismálum hafði verið komið á fót með Maastricht-sáttmálanum árið 1993. Í fyrstu lá engin heildræn stefnumörkun fyrir og einkenndist hin sameiginlega stefna fyrst og fremst af viðbrögðum við einstökum utanríkismálum. Um aldamótin mótaði Evrópusambandið svo eigin stefnu í öryggis- og varnarmálum og tók smám saman við verkefnum Vestur-Evrópusambandsins. Nánar er fjallað um stefnu ESB í öryggis- og varnarmálum í svari við spurningunni Er Evrópusambandið með einhvers konar Evrópuher og eru aðildarríkin skyldug til að taka þátt í honum? Evrópusambandið lét því í auknum mæli til sín taka í öryggismálum.

Í kjölfar innri átaka ESB um innrásina í Írak árið 2003 var svo orðið ljóst að sambandið þyrfti að móta skýrari ramma utan um verkefni sín á sviði utanríkismála og var Evrópska öryggismálastefnan (e. European Security Strategy, ESS) samþykkt af leiðtogaráðinu sama ár. Stefnan var lögð fram af þáverandi talsmanni ESB í utanríkis- og öryggismálum, Javier Solana, en hann hafði áður gegnt embætti framkvæmdastjóra NATO á árunum 1995-1999. Solana lagði mikið upp úr aukinni samvinnu milli ESB og NATO og segja má að helstu samstarfsverkefni stofnananna hafi átt sér stað á hans embættistíð.

Mark Rutte framkvæmdastjóri NATO og Ursula von der Leyen forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins.

Mark Rutte framkvæmdastjóri NATO og Ursula von der Leyen forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins.

Yfirlýsing Evrópusambandsins og NATO um evrópsku stefnuna í öryggis- og varnarmálum (e. European Union-NATO Declaration on the European Security and Defence Policy, ESDP) sem var undirrituð 16. desember 2002 og Berlín-Plús-fyrirkomulagið (e. Berlin Plus agreement) sem var samþykkt 17. mars 2003 áttu að tryggja skipulegt samstarf milli ESB og NATO. Berlín-Plús-fyrirkomulagið dregur nafn sitt af áðurnefndum ráðherrafundi NATO-ríkjanna í Berlín þegar ákveðið var að veita Vestur-Evrópusambandinu aðgang að tækjum og búnaði NATO við vissar aðstæður. Með Berlín-Plús var Evrópusambandinu nú veittur þessi aðgangur og á grundvelli fyrirkomulagsins tók Evrópusambandið við hlutverki NATO í Makedóníu árið 2003 (sbr. Concordia-aðgerðin) og í Bosníu og Hersegóvínu undir lok árs 2004 (sbr. Althea-aðgerðin). Sameiginleg æfing ESB- og NATO-teyma í hættustjórnunaraðgerðum var einnig haldin í lok árs 2003. Formlegt samstarf var komið á milli stofnananna. Aðild Kýpur að Evrópusambandinu árið 2004 mundi þó setja strik í reikninginn í samstarfinu.

Kýpur er eina ESB-ríkið sem hefur ekki aðgang að Berlín-Plús-fyrirkomulaginu vegna neitunarvalds Tyrklands, en ríkin hafa átt í deilum um skiptingu eyjunnar allt frá árinu 1974 þegar Tyrkir gerðu innrás í norðurhluta Kýpur. Bæði Kýpur og Tyrkland hafa beitt sér til að hindra samstarf ESB og NATO. Kýpur má ekki sitja neina fundi milli sendiherra stjórnmála- og öryggisnefndar ESB og Norður-Atlantshafsráðsins og á slíkum fundum er einungis Althea-aðgerðin rædd, sem enn er í gangi í Bosníu og Hersegóvínu. Engar viðræður eru leyfðar varðandi aðrar aðgerðir sem gerir það að verkum að í dag er lítil samvinna í reynd milli stofnananna, jafnvel á svæðum þar sem bæði ESB og NATO hafa teymi við störf; í Kósóvó (KFOR-aðgerð NATO og EULEX-aðgerð ESB), í Afganistan (ISAF-aðgerð NATO og EUPOL-aðgerð ESB) og við strendur Sómalíu (Ocean Shield-aðgerð NATO og ATALANTA-aðgerð ESB).

Frá árinu 2003 hefur Evrópusambandið komið á fót yfir 20 aðgerðum af borgaralegum og hernaðarlegum toga. Einungis tvær þeirra grundvallast á Berlín-Plús-fyrirkomulaginu. Evrópusambandið hefur frekar kosið að aðhafast sem fyrst á grundvelli sameiginlegrar stefnu sinnar í öryggis- og varnarmálum heldur en nýta tæki og búnað NATO.

Framkvæmdastjóri NATO og æðsti fulltrúi sameiginlegu stefnu ESB í utanríkis- og öryggismálum hittast með reglulegu millibili og fjöldi yfirlýsinga bæði frá ESB og NATO leggja áherslu á aukið samstarf milli stofnananna. Samskipti þeirra á milli hafa þó í reynd ekki eflst síðastliðin tíu ár og óljóst hvort þau muni gera það í náinni framtíð.

Heimildir og mynd;

Höfundur

Brynhildur Ingimarsdóttir

Brynhildur Ingimarsdóttir

alþjóðastjórnmálafræðingur og fyrrverandi verkefnastjóri á Evrópuvefnum

Útgáfudagur

18.10.2013

Síðast uppfært

20.3.2026

Spyrjandi

Evrópuvefur

Efnisorð

Tilvísun

Brynhildur Ingimarsdóttir. „Hvernig er samskiptum ESB og NATO háttað?“ Evrópuvefurinn, 18. október 2013, sótt 29. mars 2026, https://evropuvefur.is/svar.php?id=66099.

Brynhildur Ingimarsdóttir. (2013, 18. október). Hvernig er samskiptum ESB og NATO háttað? Evrópuvefurinn. https://evropuvefur.is/svar.php?id=66099

Brynhildur Ingimarsdóttir. „Hvernig er samskiptum ESB og NATO háttað?“ Evrópuvefurinn. 18. okt. 2013. Vefsíða. 29. mar. 2026. <https://evropuvefur.is/svar.php?id=66099>.

Chicago | APA | MLA

Tengd svör á Evrópuvefnum

Þessi síða notar vafrakökur Nánari upplýsingar

Ég samþykki