Evrópuvefurinn: Er Evrópusambandið með einhvers konar Evrópuher og eru aðildarríkin skyldug til að taka þátt í honum?

Stutta svarið

Evrópusambandið hefur ekki eigin her á sínum snærum. Aðildarríki sambandsins starfa þó saman að öryggis- og varnarmálum innan sameiginlegrar stefnu í öryggis- og varnarmálum (e. Common Security and Defence Policy, CSDP). Á grundvelli hennar geta aðildarríkin tekið þátt í sameiginlegum borgaralegum og hernaðarlegum verkefnum og aðgerðum víða um heim. Aðild að einstökum aðgerðum er þó ekki sjálfvirk og ákvarðanir um þær þarfnast einróma samþykkis allra aðildarríkja.

ESB hefur frá árinu 1999 unnið að því að efla sameiginlega hernaðarlega viðbragðsgetu. Árið 2007 voru svokallaðar ESB-viðbragðssveitir (e. EU Battlegroups) teknar í notkun, um 1.500 hermenn hver, en þær hafa aldrei verið virkjaðar í eiginlega hernaðaraðgerð. Í kjölfar allsherjarinnrásar Rússlands í Úkraínu árið 2022 var þessi þróun færð á nýtt stig með Stefnumarkandi áttavitanum (e. Strategic Compass) og stofnun hraðviðbragðsgetu ESB (e. EU Rapid Deployment Capacity), sem getur virkjað allt að 5.000 hermenn. Hraðviðbragðsgetan varð full starfhæf árið 2025.

Í dag eru 22 borgaraleg og hernaðarleg verkefni og aðgerðir í gangi á vegum CSDP víða um heim. ESB hefur því ekki eigin her, en aðildarríkin hafa þróað umfangsmikið samstarf á sviði öryggis- og varnarmála sem hefur eflst verulega á síðustu árum.

Lengra svar

Hernaðaraðgerðir á vegum Evrópusambandsins fara fram innan ramma sameiginlegrar stefnu í öryggis- og varnarmálum (CSDP). Varnarmálastofnunar Evrópu (EDA) gegnir því hlutverki að efla hernaðargetu aðildarríkjanna og styðja við samstarf þeirra á sviði varnarmála. Öll 27 aðildarríki ESB taka nú þátt í starfsemi stofnunarinnar.

Danmörk stóð framan af utan við samstarf Evrópusambandsins í öryggis- og varnarmálum en það breyttist í kjölfar allsherjarinnrásar Rússlands í Úkraínu í febrúar 2022 þegar Danmörk gerðist fullgildur aðili að stefnunni.

Í 27 aðildarríkjum EDA starfa nú rúmlega 1,4 milljónir virkra hermanna. Heildarfjárútlát þessara ríkja til varnarmála náðu sögulegu hámarki árið 2025, alls 418 milljörðum evra. Áætlað er að útgjöldin hækki enn frekar og nái 454 milljörðum evra árið 2026.

Til samanburðar vörðu Bandaríkin rúmlega 1.050 milljörðum Bandaríkjadala til varnarmála. Íbúar Bandaríkjanna eru nú um 343–349 milljónir, en í ESB búa um 452 milljónir manna. Vegna útgöngu Breta úr ESB (Brexit) eru þau aðildarríki sem nú verja mestu fé til varnarmála Þýskaland, Frakkland og Pólland, sem hefur aukið útgjöld sín gríðarlega, en Bretland stendur nú utan sambandsins þótt það sé áfram öflugt NATO-ríki.

Aðildarríki Evrópusambandsins eru ekki skyldug til að taka þátt í hernaðaraðgerðum á vegum sambandsins.

Aðildarríki Evrópusambandsins eru ekki skyldug til að taka þátt í einstökum hernaðaraðgerðum á vegum sambandsins. Ákvarðanir um CSDP eru teknar einróma af ráðinu.

Hernaðaraðgerðir á vegum Evrópusambandsins heyra undir sameiginlega stefnu í öryggis- og varnarmálum (CSDP) sem heyrir svo aftur undir sameiginlega stefnu í utanríkis- og öryggismálum (CFSP).

Samkvæmt stefnunni geta aðildarríki ESB í sameiningu sent herafla eða lögregluteymi á átakasvæði til að veita mannúðaraðstoð, taka þátt í björgunaraðgerðum, friðargæslu, friðarumleitunum, þjálfun lögregluliðs heimamanna, stöðugleikaaðgerðum að loknum átökum, vörnum gegn átökum og til að stjórna hættuástandi (e. crisis management). Verkefnin verða að vera í samræmi við meginreglur sáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Sameiginlega stefnan í öryggis- og varnarmálum gengur aldrei framar stefnu hvers aðildarríkis og ákvarðanir eru teknar einróma af öllum aðildarríkjum ESB á vettvangi ráðsins. Í stefnunni segir að komi til vopnaðra átaka á yfirráðasvæði aðildarríkis ESB sé hinum aðildarríkjunum skylt að bjóða fram hjálp sína og aðstoð eins og þau frekast geta. Þar segir jafnframt að virða beri þær skuldbindingar sem aðildarríki hafa gagnvart Norður-Atlantshafsbandalaginu sem verði áfram grundvöllur sameiginlegra varna aðildarríkja þess og vettvangur framkvæmdar á þeim vörnum. Þá skal stefna ESB samrýmast stefnu NATO í öryggis- og varnarmálum.

Í sáttmálanum um Evrópusambandið er sett fram það markmið að móta í áföngum ramma að sameiginlegri varnarstefnu ESB sem gæti leitt til sameiginlegra varna ef leiðtogaráðið ákveður það einróma.

Með Lissabon-sáttmálanum, sem gekk í gildi 1. desember 2009, var aðildarríkjunum enn fremur gert að efla hernaðargetu sína stig af stigi. Þá heimilar sáttmálinn aðildarríkjum einnig að auka varnarsamstarf sín á milli innan stofnanakerfis ESB án þátttöku allra aðildarríkja sambandsins og mælir fyrir um stofnun Varnarmálastofnunar Evrópu. Henni er ætlað að:

Skilgreina þörfina á aðgerðagetu og stuðla að ráðstöfunum til að fullnægja þeirri þörf.
Leggja sitt af mörkum til að greina hvaða ráðstafana er þörf til að styrkja iðnaðar- og tæknigrundvöll varnargeirans og, þar sem við á, koma þeim til framkvæmda.
Taka þátt í að móta evrópska stefnu á sviði hernaðargetu og vopnabúnaðar.
Aðstoða ráð ESB við að meta aukna hernaðargetu.

Í Lissabon-sáttmálanum er jafnframt að finna varnarákvæði ESB. Í 42.7 grein sáttmálans segir að verði aðildarríki fyrir vopnaðri árás á yfirráðasvæði sínu skal hinum aðildarríkjunum vera skylt að bjóða fram hjálp sína og aðstoð eins og þau frekast geta.

Evrópusambandið hefur ekki eigin her á sínum snærum. Aðildarríki sambandsins starfa þó saman að öryggis- og varnarmálum innan sameiginlegrar stefnu í öryggis- og varnarmálum.

Fyrstu verkefni ESB á sviði sameiginlegrar öryggis- og varnarmálastefnu (CSDP) hófust árið 2003, þegar ESB hóf fyrstu borgaralegu og hernaðarlegu verkefni sín, meðal annars á Balkanskaga og í Kongó. Síðan þá hefur ESB ráðist í yfir 40 borgaraleg og hernaðarleg verkefni og aðgerðir víða um heim.

Í dag eru 22 verkefni og aðgerðir í gangi á vegum CSDP: 13 borgaraleg verkefni, átta hernaðarleg verkefni og aðgerðir og eitt borgaralegt-hernaðarlegt verkefni eða framtak. Þau ná meðal annars til Úkraínu, Moldóvu, Armeníu, Georgíu, Kosovo, Palestínu, Mið-Austurlanda og Afríku.

Þessu til viðbótar hefur Evrópusambandið komið á fót ESB-viðbragðssveitum (e. EU Battlegroups), sem eru fjölþjóðlegar hersveitir, að jafnaði um 1.500 hermenn hver. Tvær slíkar sveitir eru ávallt til taks í sex mánuði í senn og er þeim ætlað að gera ESB kleift að bregðast hratt við nýjum hættum og átökum. Þær geta staðið sjálfstætt að minni háttar aðgerðum eða gegnt hlutverki upphafsliðs í stærri hernaðaraðgerðum.

Viðbragðssveitirnar eru hluti af hernaðarlegri hraðviðbragðsgetu ESB og byggjast á fjölþjóðlegu samstarfi aðildarríkjanna. Þær eru ekki hluti af herafla NATO, en samstarf ESB og NATO miðar að því að tryggja samvirkni og forðast tvíverknað. Viðbragðssveitirnar hafa verið fullstarfhæfar frá 2007, en hafa aldrei verið virkjaðar í eiginlega hernaðaraðgerð. Pólitískur ágreiningur, áskoranir varðandi nothæfi þeirra og fjármögnun hafa lengi komið í veg fyrir að þær væru sendar í aðgerðir.

Aðildarríki ESB settu sér árið 1999 svokallað Helsinki-meginmarkmið (e. Helsinki Headline Goal), þar sem stefnt var að því að geta fyrir árið 2003 lagt til herafla sem næmi allt að 50.000–60.000 hermönnum og gæti verið sendur í umfangsmiklar aðgerðir innan 60 daga og haldið úti í að minnsta kosti eitt ár. Markmiðið náðist ekki að fullu og árið 2004 var sett fram nýtt meginmarkmið fyrir árið 2010(e. Headline Goal 2010), þar sem áherslan var meðal annars á að þróa hraðviðbragðsgetu og fjölþjóðlegar viðbragðssveitir (e. EU Battlegroups).

Í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu árið 2022 voru þessi markmið þróuð enn frekar með Stefnumarkandi áttavitanum (e. Strategic Compass), sem hafði meðal annars að markmiði að koma á fót hraðviðbragðsgetu ESB (e. EU Rapid Deployment Capacity, RDC), allt að 5.000 manna viðbragðsgetu sem gæti brugðist hratt við mismunandi tegundum váum. Hraðviðbragðsgetan varð full starfhæf í maí 2025 og er nú stór þáttur í hernaðarlegri viðbragðsgetu ESB.

Um samningsmarkmið Íslands í öryggis- og varnarmálum í samningaviðræðum við Evrópusambandið á árunum 2009-2013 er hægt að lesa meira í svari við spurningunni: Hver eru samningsmarkmið Íslands í öryggis- og varnarmálum?

Einnig er hægt að lesa um stöðuna á árinu 2026 í svari við spurningunni Hvað segir meirihluti utanríkismálanefndar um her eða herskyldu í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna við ESB?

Heimildir og myndir:

Ráð ESB: Strategic Compass

Upprunaleg spurning:

Er til eitthvað sem heitir Evrópuher? Þ.e. her sem er partur af stofnunum Evrópusambandsins. Ef svo er: Eru lönd skuldbundin til að taka þátt í honum eða er þetta valkvætt samstarf þeirra sem vilja eiga samstarf um her.

Er Evrópusambandið með einhvers konar Evrópuher og eru aðildarríkin skyldug til að taka þátt í honum?

Höfundur

Útgáfudagur

Síðast uppfært

Spyrjandi

Efnisorð

Tilvísun

Tengd svör á Evrópuvefnum

Hver er samningsafstaða Íslands í utanríkis, öryggis- og varnarmálum?