Evrópuvefurinn: Þurfa umsóknarríki að aðlagast regluverki ESB á meðan viðræðum stendur?

Stutta svarið

Evrópusambandið fer iðulega fram á að umsóknarríki komi til móts við ákveðin viðmið (e. benchmarks) áður en viðræður um tiltekinn samningskafla hefjast eða þeim lýkur. Í því getur falist aðlögun að regluverki sambandsins. Aðildarviðræður Íslands við ESB á kjörtímabilinu 2009-2013 hófust í júlí 2010. Hlé var gert á viðræðunum vorið 2013, áður en ljóst var hvort sambandið mundi krefja Ísland um aðlögun að regluverki ESB í viðræðuferlinu, umfram þá aðlögun sem felst í EES-samningnum. Íslensk stjórnvöld á þeim tíma litu svo á að ekki ætti að ráðast í þær breytingar sem gera þyrfti vegna aðildar fyrr en að fenginni jákvæðri niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Íslands að ESB.

Lengra svar

Í september 2011 setti ESB fram kröfur um að íslensk stjórnvöld legðu fram áætlun um innleiðingu á lögum og reglum ESB á sviði landbúnaðar og dreifbýlisþróunar. Deilt var um hvort þessar kröfur fælu í sér kröfur um aukna aðlögun að regluverki ESB, áður en aðild hefði verið samþykkt. Sjá nánar í svari við spurningunni Hefur ESB krafið Ísland um aðlögun að regluverki sambandsins á sviði landbúnaðar og dreifbýlisþróunar?

Til þess að geta orðið aðili að ESB þurfa umsóknarríki að uppfylla svokölluð Kaupmannahafnarviðmið (e. Copenhagen criteria). Þau eru:

stöðugt stjórnarfar og stofnanir, sem tryggja lýðræði, réttarríki, mannréttindi og vernd minnihlutahópa;
virkt markaðshagkerfi, sem hefur burði til að takast á við þá samkeppni sem fylgir þátttöku á innri markaði ESB;
geta og vilji til að samþykkja og innleiða regluverk ESB og grundvallarmarkmið sambandsins í stjórnmálum og efnahagsmálum.

Ef Ísland gengi í ESB mundi reyna hvað mest á að stjórnsýslan hefði frá upphafsdegi aðildar getu til að beita og framfylgja því regluverki ESB sem ekki hefur verið innleitt nú þegar á grundvelli EES-samningsins og Schengen-samstarfsins. Þar er einna helst um að ræða reglur um sjávarútveg, landbúnað og dreifbýlisþróun, umhverfismál, efnahags- og peningamál, tollabandalag, skattamál, hagskýrslur, matvælaöryggi, heilbrigði dýra og plantna og svæðastefnu (byggðastefnu).

Tveimur árum eftir stækkun ESB til austurs árið 2004 samþykktu aðildarríkin nýja sameiginlega afstöðu um stækkunarferlið (e. renewed consensus on enlargement). Í henni leggur sambandið ákveðnar meginlínur sem eiga að tryggja að ný aðildarríki séu þegar við aðild reiðubúin til að taka á sig þær skuldbindingar sem samið hefur verið um í aðildarviðræðunum og uppfylla þær. Í þessu felst meðal annars að ESB getur lagt til að viðræður um tiltekna samningskafla hefjist eða ljúki ekki fyrr en umsóknarríkið hefur komið til móts við ákveðin viðmið eða skilyrði. Ef umsóknarríki verður ekki við því er hægt að fresta viðræðum.

ESB getur farið fram á að umsóknarríki komi til móts við ákveðin viðmið áður en viðræður um tiltekinn samningskafla hefjast eða þeim lýkur. Kortið sýnir aðildarríki Evrópusambandsins með gulum lit. Árið 2026 eru þau alls 27 talsins.

Almenn afstaða ESB (e. General EU Position) gagnvart aðildarumsókn Íslands á kjörtímabilinu 2009-2013 var sett fram á ráðherrafundi ríkjaráðstefnunnar um opnun viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu í Brussel 27. júlí 2010. Í henni kom fram að ekki væri nauðsynlegt að fastsetja nákvæmar tæknilegar aðlaganir Íslands að regluverki ESB meðan á aðildarviðræðunum stæði. Það yrði gert í samráði við Ísland og samþykkt af stofnunum Evrópusambandsins með góðum fyrirvara með það að markmiði að aðlaganir tækju gildi á aðildardegi.

Ísland yrði hins vegar að tryggja að stofnanir landsins, stjórnunargeta og stjórnsýslu- og dómskerfi hefðu verið efld nægilega til þess að hrinda regluverki sambandsins í framkvæmd á skilvirkan hátt eða, eftir því sem við á, gæti framkvæmt það með skilvirkum hætti með góðum fyrirvara áður en til aðildar kæmi. Það kallaði almennt á vel starfrækta og stöðuga opinbera stjórnsýslu, sem væri byggð á skilvirkri og óhlutdrægri opinberri þjónustu, og óháð og skilvirkt dómskerfi. Nánar tiltekið þyrfti að vera fyrir hendi nauðsynleg geta og skipulag fyrir trausta stjórnun styrktarsjóða ESB og eftirlit með þeim að vera skilvirkt í samræmi við regluverkið.

Í almennu afstöðunni sagði enn frekar að ráðið mundi mæla fyrir um viðmið sem snertu bráðabirgðaafgreiðslu samningskafla og, eftir því sem við á, upphaf viðræðna um hvern kafla. Nákvæmu viðmiðin mundu meðal annars vísa til aðlögunar íslenskrar löggjafar að regluverki ESB og til þess hvort staðið hefði verið með fullnægjandi hætti að innleiðingu meginþátta regluverksins og sýnt fram á getu stjórnsýslu og dómstóla. Ennfremur segir að í ljósi þess hversu vel á veg undirbúningur Íslands væri kominn ásamt efndum á skuldbindingum sem fylgja regluverkinu, meðal annars á þeim sviðum sem falla undir EES-samninginn og Schengen-samstarfið, gæti ESB, í undantekningartilvikum, ákveðið að ekki væri þörf á viðmiðum til að hægt væri að afgreiða kafla til bráðabirgða. Ef samningaviðræðurnar stæðu yfir í langan tíma eða ef kafli væri endurskoðaður síðar til þess að fella inn í hann ný atriði, svo sem nýtt regluverk, kynnu gildandi viðmið að verða uppfærð.

Loks er skýrt frá þeirri kröfu Evrópusambandsins að Ísland felldi í áföngum, á tímabilinu fram að aðild, stefnumið sín gagnvart þriðju löndum og afstöðu sína innan alþjóðastofnana að þeim stefnumiðum og afstöðu sem Evrópusambandið og aðildarríki þess hefðu samþykkt.

Af þessu má sjá að ekki var útilokað að ESB hefði krafist aukinnar aðlögunar Íslands að reglum sambandsins í aðildarferlinu sem hófst árið 2010. Það reyndi hins vegar ekki á það þar sem hlé var gert á viðræðunum vorið 2013. Spurningin er hvort íslenskum stjórnvöldum hefði tekist að komast hjá þess konar aðlögun með því að leggja í staðinn fram nákvæmar áætlanir um hvernig Ísland ætli að innleiða lög og reglur ESB eftir þjóðaratkvæðagreiðslu, ef niðurstaða hennar yrði jákvæð.

Samkvæmt skýrslu utanríkisráðherra til Alþingis frá maí 2011 miðuðu íslensk stjórnvöld ekki við annað í sínum undirbúningi en að ráðast fyrst í þær breytingar sem gera þyrfti vegna aðildar að fenginni jákvæðri niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Íslands að ESB. Yrði það mat stjórnvalda að það þjónaði hagsmunum Íslands að ráðast í afmarkaðan undirbúning fyrr, vegna þess hve flókinn og tímafrekur hann væri, þá yrði það háð sérstakri ákvörðun sem tekin yrði í samráði við Alþingi.

Heimildir og myndir:

Stjórnarráðið - Rýniskýrsla Evrópusambandsins um landbúnað og dreifbýlisþróun. (Sótt 12.03.2026).
Almenn afstaða ESB - Lögð fram á ráðherrafundi ríkjaráðstefnunnar um opnun viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu (Brussel 27. júlí 2010)
Skýrsla utanríkisráðherra til Alþingis í maí 2011
Enlargement strategy 2006-2007: challenges and integration capacity. (Sótt 12.03.2026).
Yfirlitsmynd: Thijs ter Haar. (2014, 23. maí). European Union Flags 2. Flickr. Birt undir CC BY 2.0 leyfi. https://www.flickr.com/photos/124913477@N08/
EU countries. European Union. https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries_en?page=1

Upphafleg spurning:

Er rétt að kalla ferlið "aðlögunarferli" eða aðildarferli, þ.e. samningaferli? Með aðlögunarferli er átt við að aðlögun eigi sér stað áður en samningur um inngöngu í ESB er samþykktur. Hefur regluverk, stofnanastrúktur o.s.frv. verið aðlagað (þ.e. breytt) að ESB vegna umsóknarinnar? Eru áætlanir um að gera það fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu?

Þurfa umsóknarríki að aðlagast regluverki ESB á meðan viðræðum stendur?

Höfundur

Útgáfudagur

Síðast uppfært

Spyrjandi

Efnisorð

Tilvísun

Tengd svör á Evrópuvefnum

Hefur ESB krafið Ísland um aðlögun að regluverki sambandsins á sviði landbúnaðar og dreifbýlisþróunar?

Hverjir ákveða samningsmarkmið Íslands í aðildarviðræðum við Evrópusambandið?

Þurfa umsóknarríki sem fá IPA styrki frá ESB að uppfylla skilyrði um aðlögun að regluverki ESB?