Stutta svarið
Mörg Evrópuríki reistu háa tollmúra gagnvart landbúnaðarvörum á árum heimskreppunnar miklu á fjórða áratug 20. aldar. Seinni heimstyrjöldin dró mjög úr landbúnaðarframleiðslu og mörg ríki brugðust við með því að viðhalda eða auka tollvernd gagnvart innanlandsframleiðslu. Ýmiss konar beinn og óbeinn stuðningur við landbúnað tíðkast því víða á vegum hins opinbera, bæði frá neytendum og skattgreiðendum. Í svarinu er þessi aðstoð borin saman milli landa og svæða og eins eftir tíma síðastliðin tæp 40 ár.
Heildarstuðningur við landbúnað hefur minnkað verulega á þessu tímabili sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Á þann kvarða var hann einna mestur í byrjun tímabilsins í Noregi, Sviss og á Íslandi (um 70-135% hærri en OECD meðaltalið) en heldur hefur dregið saman milli þessara landa og OECD meðaltalsins (er nú um 30-70% hærri en OECD meðaltalið). Stuðningurinn hefur einnig minnkað verulega nær alls staðar sem hlutfall af heildarframleiðsluverðmæti landbúnaðarins. OECD meðaltalið fer úr 36% í 14%. Á Íslandi fer hlutfallið úr 76% í 52%. Þróunin í Sviss og Noregi er mjög áþekk þeirri á Íslandi. Þessi þrjú lönd skera sig nokkuð úr samanborið við önnur þróuð lönd.
Lengra svar
Frá fornu fari hefur landbúnaður verið stundaður um allan heim eftir því sem landkostir hafa hentað. Lengi vel sagði mismunur í landkostum fyrst og fremst til sín í fólksfjölda; hversu marga gat landið brauðfætt? Þetta hefur breyst með bættum samgöngum, viðskiptum og tækni. Þá reyndi á það að framleiðsla á landbúnaðarvörum kostar sums staðar miklu meiri vinnu en annars staðar auk þess sem vinnuafl er misjafnlega dýrt eftir löndum. Þetta sagði til sín í kostnaðarverði landbúnaðarvara sem varð lágt í löndum þar sem framleiðsla er auðveld og ódýr, eins og í Bandaríkjunum, Argentínu og á Nýja-Sjálandi, en hátt í löndum þar sem landgæði eru rýr að þessu leyti, svo sem á Íslandi, í Noregi og víðar. Og sums staðar fjölgaði fólki líka umfram það sem landið gat borið, til dæmis í Bretlandi allt frá því á átjándu öld en nýlendur og nágrannalönd bættu þá upp það sem á vantaði í matvörum.
Mörg ríki heimsins hafa löngum verið ófús að hleypa ódýrum erlendum búvörum hömlulaust á markað innanlands. Ýmiss konar beinn og óbeinn stuðningur við landbúnað tíðkast því víða, bæði frá neytendum og skattgreiðendum.
Neytendur veita til dæmis stuðning með því að greiða hærra verð fyrir innlendar landbúnaðarvörur en innfluttar vörur mundu kosta við landamæri ríkisins (e. Border Price). Verðmuninum er haldið við með beinum innflutningshömlum eða verndartollum. Innfluttar vörur kosta þá meira en ella og seljast síður, en innlendar vörur seljast að sama skapi meira.
Skattgreiðendur styðja við landbúnað með hvers konar niðurgreiðslum á búvörum á neytendamarkaði innan lands eða utan. Eins eru aðföng til framleiðslunnar stundum greidd niður. Í seinni tíð hafa komið til sögu styrkir sem eru óháðir framleiðslu og er þá talað um beingreiðslur. Með þeirri aðferð hefur aðstoðin ekki áhrif á val afurða til framleiðslu, hvetur ekki til framleiðsluaukningar og raskar ekki samkeppni, hvorki heima fyrir né á heimsmarkaði. Evrópusambandið tók upp slíkar beingreiðslur árið 2003 (e. Single Payment Scheme) og hefur síðan aukið þátt þeirra í aðstoðinni smám saman, en hér á landi eru enn að mestu notaðir framleiðslutengdir styrkir.
Línuritið á mynd 1 hér á eftir er byggt á gögnum frá Efnahags- og framfarastofnuninni (OECD) og sýnir áætlaðan heildarstuðning neytenda og skattgreiðenda við landbúnað (e. Total Support Estimate, TSE) á árunum 1986-2024 sem hlutfall af vergri landsframleiðslu (e. Gross Domestic Product; GDP).[1]
Mynd 1. Þróun heildarstuðnings við landbúnað í nokkrum ríkjum og ríkjaheildum 1986-2024 sem hlutfalls af VFL 1986-2024.
- Þróun hlutfallsins ræðst bæði af þróun landbúnaðarstuðningsins og af vexti landsframleiðslunnar í hverju landi fyrir sig. Vöxtur landsframleiðslunnar einn og sér verður til þess að hlutfallið lækki jafnvel þó stuðningur við landbúnað sé álíka víðtækur.
- Hlutfallið er langhæst á Íslandi og í Noregi í upphafi, lækkar síðan örar þar en annars staðar en er enn talsvert hærri en OECD meðaltalið árið 2024.
- Hlutfallið lækkar verulega í öllum tilvikum, heldur meira fyrri hluta tímabilsins. Minnst er lækkunin í Bandaríkjunum (71%) og mest á Nýja-Sjálandi (90%).
- Lokatölurnar fyrir 2024 sýna að munur milli ríkja eða svæða og talsvert minni en í byrjun. Þróunin virðist því stefna að jöfnun hlutfallsins, að undanskildu Nýja-Sjálandi þar sem aðstoðin er hverfandi. Það á einnig við um Ástralíu sem er ekki tekin með hér.
Hafa þarf í huga að landbúnaður er mismikill þáttur í atvinnulífi og efnahag hinna ýmsu ríkja. Þannig er hlutur landbúnaðar í vergri landsframleiðslu sumstaðar meiri en hér á landi og í öðrum iðnvæddum ríkjum.
Línuritið á mynd 2 hér á eftir tekur á þessu og sýnir hlut opinberrar aðstoðar í tekjum landbúnaðar, nánar tiltekið hlutfallslegan áætlaðan stuðning við framleiðendur miðað við vergar tekjur býlanna í heild (e. Percentage Producer Support Estimate, %PSE).
Mynd 2. Stuðningur við framleiðendur sem hlutfall (%) af framleiðsluverðmæti í nokkrum ríkjum og ríkjaheildum 1986-2024.
- Hlutfallslegur stuðningur við bændur á Íslandi og í Noregi og Sviss samkvæmt þessum kvarða er talsvert meiri en að meðaltali í Evrópusambandinu og einnig í OECD sem öll þessi lönd tilheyra.
- Búverndin hefur lækkað í þessum þremur löndum úr 70-80% af framleiðsluverðmæti í upphafi tímabilsins niður í sem næst 48-52%% í lok þess, 38 árum síðar. Lækkunin er einna mest á Nýja-Sjálandi, úr 19% í 1,6%; þá í Bandaríkjum Norður-Ameríku, úr 22,7% í 7,2%. Á Íslandi lækkaði stuðningshlutfallið úr úr 76% í 52%.
- Á sama tíma hefur búvernd í löndum OECD lækkað úr 36% í 14% og í löndum ESB hefur það lækkað úr rúmlega 38% í um 17%. Línuritið sýnir að búvernd hefur alls staðar lækkað verulega á tímabilinu.
Þetta línurit sýnir aðeins þann stuðning við landbúnað sem rennur beint til bænda. Þá eru eftir tveir meginliðir í stuðningi skattgreiðenda og neytenda við landbúnað sem OECD gerir grein fyrir í skýrslum sínum:
- Áætlaður stuðningur með opinberri þjónustu (e. General Services Support Estimate, GSSE) sem varðar landbúnað sérstaklega, svo sem rannsóknum og þróun, fræðslu, eftirliti, grunngerð (e. infrastructure), markaðsstarfi og eignarhaldskostnaði. Þessi kostnaður hér á landi er á við 3-4% af heildarstuðningi (TSE).
- Áætlaður stuðningur neytenda (e. Consumer Support Estimate, CSE) sem felst hér á landi einkum í því að neytendur þurfa að kaupa innlendar búvörur sem njóta tollverndar á mun hærra verði en innfluttar vörur mundu kosta án tolla. Vernduðu vörurnar eru einkum svínakjöt, kjúklingar og egg. OECD metur þennan stuðning sem 73% af framleiðsluverðmæti árið 1986 en sú tala lækkar smám saman með tímanum niður í 23% árið 2010 en hefur farið hækkandi síðan og er nú nálægt 40%. Þessi tala ræðst mjög af þróun heimsmarkaðsverðs á landbúnaðarafurðum sem er afar sveiflukennt.
Þessar tvær tegundir styrkja eru taldar með í áætluðum heildarstuðningi TSE sem fjallað var um fyrr í svarinu.
Á undanförnum fjórum áratugum hefur hlutdeild landbúnaðar í landsframleiðslu minnkað mikið í flestum löndum heims. Meðaltal OECD landanna hefur lækkað úr tæpum 3% í um 1%.[2] Á Íslandi lækkar hlutfallið úr 5% í 0,8% á sama tíma.[3] Stuðningur við landbúnað sem hlutfall landsframleiðslu hefur því eðlilega lækkað verulega. Sé litið til heildarstuðnings sem hlutfalls af framleiðsluverðmæti greinarinnar má einnig greina kerfisbundna lækkun þó hún gangi hægar fyrir sig.
Tilvísanir:
Heimildir og lesefni:
Athugasemd ritstjórnar: Svar við spurningunni var fyrst skrifað af Þorsteini Vilhjálmssyni og birt 24. nóvember 2011. Þórólfur Matthíasson uppfærði svarið í ágúst 2026 og bætti við tölum um stuðning eftir 2011. Ný útgáfa svarsins var birt 13. ágúst 2026. Guðmundi Jónssyni prófessor emeritus er þökkuð aðstoð við gagnaöflun og umræður um efni fyrstu gerðar svarsins
| Svæði/land |
1986 |
1991 |
1996 |
2001 |
2006 |
2011 |
2016 |
2021 |
2022 |
2023 |
2024 |
| Kanada |
1,87 |
1,41 |
0,74 |
0,63 |
0,60 |
0,52 |
0,39 |
0,48 |
0,35 |
0,35 |
0,37 |
| Ísland |
4,92 |
4,34 |
1,99 |
1,61 |
1,43 |
0,98 |
1,18 |
0,79 |
0,67 |
0,67 |
0,76 |
| Nýja-Sjáland |
2,97 |
0,34 |
0,26 |
0,21 |
0,27 |
0,33 |
0,27 |
0,25 |
0,22 |
0,28 |
0,27 |
| Norgur |
3,58 |
3,22 |
1,98 |
1,32 |
0,94 |
0,81 |
0,96 |
0,67 |
0,51 |
0,63 |
0,68 |
| Sviss |
4,14 |
3,18 |
2,52 |
1,77 |
1,50 |
0,99 |
1,09 |
0,94 |
0,85 |
0,91 |
0,91 |
| Bandaríkin |
1,06 |
0,76 |
0,60 |
0,68 |
0,46 |
0,52 |
0,48 |
0,55 |
0,52 |
0,43 |
0,41 |
Evrópu-
sambandið |
2,64 |
2,17 |
1,38 |
1,01 |
0,87 |
0,68 |
0,60 |
0,60 |
0,60 |
0,63 |
0,61 |
| OECD |
2,09 |
1,61 |
1,22 |
0,96 |
0,79 |
0,73 |
0,63 |
0,60 |
0,55 |
0,54 |
0,53 |
Tafla 1. Yfirlit um heildarstuðning neytenda og skattgreiðenda við landbúnað í nokkrum ríkjum og ríkjaheildum 1986-2024, sem hlutfall af vergri landsframleiðslu (%). Mynd 1 í svarinu er línurit með sömu tölum.
Hjálpaðu okkur að greina gæði gervigreindarinnar með því að segja okkur hvort svarið var gott eða slæmt.
Takk fyrir þátttökuna!
MANNFJÖLDI
Um 450 MILLJÓNIR
AÐILDARRÍKI
27
ORKA
ENDURNÝJANLEG 25,2%
VERÐBÓLGA
2,9%
ATVINNULEYSI
6%
