Evrópuvefurinn: Hvenær og hvers vegna var NATO stofnað og hvaða tilgangi gegnir það í dag?

Hlusta

Norður-Atlantshafsbandalagið (NATO) var stofnað árið 1949 af tólf ríkjum í Norður-Ameríku og Vestur-Evrópu. Stofnsáttmáli bandalagsins, sem var undirritaður 4. apríl 1949, kveður á um að NATO-ríkin skuldbinda sig til að „standa vörð um frelsi, sameiginlega arfleifð og borgaraleg gildi þjóða sinna, sem byggð eru á lögmálum lýðræðis, einstaklingsfrelsis og réttarríkisins.“ Með aðild að NATO heita bandalagsríkin því fyrst og fremst að aðstoða hvert annað ef á þau er ráðist.

Upprunalegur tilgangur NATO var að stemma stigu við þeirri hættu sem talin var stafa af Sovétríkjunum og ásælni þeirra til vesturs. Árið 1955 var Varsjárbandalagið stofnað til móts við NATO. Á tímum kalda stríðsins skiptist norðurhluti heimsins því í tvær hernaðarblokkir; NATO með Bandaríkin í fararbroddi og Varsjárbandalagið undir forystu Sovétríkjanna.

Höfuðstöðvar NATO í Brussel í Belgíu.

Með falli Sovétríkjanna og upplausn Varsjárbandalagsins var ógnin, sem NATO var upprunalega stofnað til að verjast, ekki lengur fyrir hendi og töldu margir að ekki væri grundvöllur fyrir áframhaldandi rekstri þess. NATO var þó ekki lagt niður en hlutverk þess átti eftir að taka töluverðum breytingum á næstu árum.

Á tíunda áratug síðustu aldar brutust út óeirðir í Suðaustur-Evrópu í kjölfar þess að Júgóslavía liðaðist í sundur en hvorki Evrópusambandið né Sameinuðu þjóðirnar voru í stakk búin til að bæla þær niður. NATO skarst því í leikinn á Balkanskaga og það leiddi til hernaðaraðgerða í Bosníu, árið 1995, og Serbíu, árið 1999. Með þessu hóf NATO að starfa utan þess svæðis sem afmarkast af aðildarríkjum þess. NATO hefur til dæmis einnig lokið aðgerðum í Írak, Líbíu, Makedóníu og Súdan.

Frá árinu 1999 hefur NATO jafnframt stækkað til austurs og hafa tólf ríki sem áður lutu stjórn Sovétríkjanna gerst aðilar að bandalaginu. Frá 2024 eru 32 ríki aðilar að NATO.

Hryðjuverkaárásirnar í Bandaríkjunum 11. september 2001 mörkuðu ákveðin tímamót fyrir bandalagið. Þá samþykktu aðildarríki NATO í fyrsta sinn að virkja 5. grein stofnsáttmála bandalagsins sem kveður á um að árás á eitt bandalagsríki jafngildi árás á þau öll. Bandaríkin vildu þó í fyrstu ekki að NATO tæki þátt í stríðinu í Afganistan og var það ekki fyrr en árið 2003 sem bandalagið tók formlega við störfum alþjóðafriðargæslunnar ISAF, sem starfaði á vegum Sameinuðu þjóðanna.

Um 100 þúsund einstaklingar starfa að verkefnum á vegum NATO víðs vegar í heiminum og koma þeir úr röðum her-, flota- og flugsveita auk borgaralegra liðsmanna aðildarríkja NATO. NATO sér einnig um eldflaugavarnakerfi fyrir Evrópu og Norður-Ameríku og fæst við nútímavandamál eins og tölvuárásir.

Heimildir og mynd:

Lokaverkefni: "The Collective Security Treaty Organization and NATO: "Never the twain shall meet"" eftir Brynhildur Ingimarsdóttir 1984 [2011] | Skemman. (Skoðað 3.12.2013).
North Atlantic Treaty Organization (NATO) :: NATO during the Cold War -- Britannica Online Encyclopedia. (Skoðað 3.12.2013).
Yfirlitsmynd: Exercise Trident Juncture 18 - Trident Juncture 18 is design… - Flickr. (Sótt 17.02.2026).
NATO - Topic: NATO operations and missions. (Skoðað 4.12.2013).
NATO's new headquarters in Brussels, Belgium. | Exterior vie… | Flickr. (Sótt 17.02.2026). Myndin er birt undir CC-leyfi.

Hafdís spurði: Hvað er NATO og hvað gerir það? Benedikt spurði: Getur einhver sagt mér eitthvað um NATO? Sigurgeir spurði: Hvað getið þið sagt mér um NATO? og Guðmundur spurði: Hvað er NATO? og Hvað getið þið sagt almennt um NATO?

Hvenær og hvers vegna var NATO stofnað og hvaða tilgangi gegnir það í dag?

Höfundur

Útgáfudagur

Síðast uppfært

Spyrjandi

Efnisorð

Tilvísun

Tengd svör á Vísindavefnum

Af hverju gerir NATO ekkert stórtækt varðandi stríðið milli Ísraels og Palestínu?

Hver er munurinn á sósíalisma og kommúnisma?

Hvað eru kommúnistaríki heimsins mörg?

Tengd svör á Evrópuvefnum

Hvernig er samskiptum ESB og NATO háttað?

Af hverju er Ísland í NATO?

Hvaða ríki voru í Varsjárbandalaginu?

Hvað er lýðræði?

Af hverju gekk Úkraína ekki í NATO fyrir löngu?

Er eina leið smáríkja til áhrifa og valda að fara í bandalög við önnur ríki?