MANNFJÖLDI
Um 450 MILLJÓNIR
AÐILDARRÍKI
27
ORKA
ENDURNÝJANLEG 25,2%
VERÐBÓLGA
3,3%
ATVINNULEYSI
6%
Hvernig tókst íslenskum stjórnvöldum að tryggja sér tímabundna undanþágu fyrir flugsamgöngur í evrópska losunarkerfinu, og benda slíkar undanþágur til þess að Ísland hafi nægileg áhrif utan ESB?Flugstarfsemi fellur undir viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir, svonefnt ETS-kerfi (e. EU Emissions Trading System). Markmið þess er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og tryggja að flugrekendur uppfylli skilyrði um minnkun losunar.[1] Kerfið er eitt helsta stjórntæki ESB til að ná markmiði sínum um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda árið 2030 - og er þá miðað við losunina eins og hún var 1990. Kerfið hefur verið starfrækt frá 2005 en auk ESB-ríkjanna taka Ísland, Noregur og Liechtenstein þátt í því. Þegar regluverkið var uppfært (sem hluti af loftslagspakka ESB sem nefnist Fit for 55) stóð til að fella hratt niður endurgjaldslausar losunarheimildir til flugfélaga. Þetta hefði haft veruleg efnahagsleg áhrif á Ísland, þar sem landið byggir afkomu sína og tengingu við umheiminn nær alfarið á flugsamgöngum, ólíkt ríkjum á meginlandi Evrópu sem geta til dæmis nýtt sér lestarsamgöngur. Hvernig var undanþágan tryggð? Íslenskum stjórnvöldum tókst að tryggja sér tímabundna sérlausn eða frestun varðandi úthlutun og niðurfellingu á losunarheimildum flugsins. Það var gert með hagsmunagæslu á vettvangi stofnana ESB og í tvíhliða viðræðum við aðildarríki. Íslenskir ráðherrar og embættismenn nýttu sér svigrúm í tveggja stoða kerfi EES-samningsins til að semja um sértæka aðlögun í sameiginlegu EES-nefndinni. Sérstaklega var vísað til landfræðilegrar einangrunar landsins og skorts á raunhæfum samgönguvalkostum. Bendir þetta til þess að Ísland hafi nægileg áhrif utan ESB? Svarið við þessari spurningu tengist helsta átakafleti íslenskra stjórnmála um Evrópumál. Hægt er að líta á málið frá tveimur ólíkum sjónarhornum:
- Gagnsemi EES-samningsins: Stuðningsmenn núverandi fyrirkomulags benda á að árangur Íslands í þessu máli sýni fram á að landið hafi hlutfallslega mikil og nægileg áhrif utan ESB. Með rökfestu og markvissri beitingu EES-samningsins sé hægt að verja brýna þjóðarhagsmuni. Þetta sýni að Ísland geti staðið utan ESB, varðveitt fullveldi sitt, en samt lagað sameiginlegar reglur að sínum þörfum þegar mikið liggur við.
- Merki um áhrifaleysi: Þeir sem tala fyrir inngöngu í ESB benda á hið gagnstæða. Þeir telja að ferlið sýni hversu erfið staða Íslands er; stjórnsýslan hafi þurft að verja gríðarlegum tíma og fjármagni til að knýja á um undanþágur eftir á. Þar sem Ísland hefur ekki atkvæðisrétt í Evrópuþinginu eða leiðtogaráðinu taki það ekki þátt í mótun reglnanna frá upphafi. Ef Ísland hefði setið við borðið hefði hugsanlega verið hægt að tryggja varanlegar lausnir fyrir eyríki frá byrjun, frekar en að þurfa að treysta á tímabundna fresti.
- Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir — Umhverfis- og orkustofnun. (Sótt 2.07.2026).
- Fit for 55 - Consilium. (Sótt 2.07.2026).
- 32023D0852 - Stjórnarráð Íslands. (Sótt 2.07.2026).
- Segir ETS-kerfið þegar hafa bitnað á flugi til Íslands — ESB Vaktin. (Sótt 3.07.2026).
- Segir ETS-kerfið þegar hafa bitnað á flugi til Íslands - Vísir. (Sótt 3.07.2026).
- Yfirlitsmynd: Picryl.com. (Sótt 3.07.2026). Myndin er birt undir CC-leyfi.
Athugasemd
Fyrsta útgáfa svarsins var gerð af mállíkani Evrópuvefsins. Hún var yfirfarin og lagfærð af starfsfólki Evrópuvefsins fyrir birtingu. Sérstaklega var kannað á hvaða heimildum upprunalega útgáfan byggðist. Heimildir sem starfsfólk bætti við eru tilgreindar í heimildaskrá.
