Evrópuvefurinn: Hvað er átt við þegar sagt er að íslensk fyrirtæki flýi krónuna og hvað felst í því?

Hlusta

Hér er verið að vísa til þess að ýmis íslensk fyrirtæki gera upp rekstur sinn og efnahag í annarri mynt en íslenskri krónu, til dæmis dollar eða evru. Heimild er til þessa í lögum um ársreikninga. Almenna reglan er að íslensk fyrirtæki gera upp í krónum en Ársreikningaskrá hefur heimild til að veita undanþágu frá því. Um þetta er fjallað í 8. til 10. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006 og í reglugerð 942/2014 sem sett var á grundvelli laganna.

Í lögunum og reglugerðinni er tilgreint hvaða skilyrði þurfa að vera uppfyllt til að fá undanþáguna. Þetta á meðal annars við um félög sem eru með meginstarfsemi sína erlendis eða með verulegan hluta tekna sinna í erlendum gjaldmiðli. Það á við um mörg íslensk útflutningsfyrirtæki, til dæmis í sjávarútvegi, ferðaþjónustu eða sölu á orku til stórnotenda.

Þegar þessi fyrirtæki gera upp í þeirri mynt sem mestu skiptir fyrir rekstur þeirra eða svokölluðum starfrækslugjaldmiðli þá gefur það skýrari mynd af rekstrinum og efnahagnum en ef þau gerðu upp í krónum. Það er hins vegar almennt enginn sérstakur fjárhagslegur ávinningur af því að gera upp í einni mynt frekar en annarri. Það er því misskilningur sem stundum heyrist í þjóðmálaumræðunni að því fylgi mikill sparnaður að gera upp í annarri mynt en krónum.

Þegar ýmis íslensk útflutningsfyrirtæki gera upp í svokölluðum <dfn>starfrækslugjaldmiðli</dfn> þá gefur það skýrari mynd af rekstrinum og efnahagnum en ef þau gerðu upp í krónum. Það er almennt enginn sérstakur fjárhagslegur ávinningur af því að gera upp í einni mynt frekar en annarri. Það er því misskilningur sem stundum heyrist í þjóðmálaumræðunni að því fylgi mikill sparnaður að gera upp í annarri mynt en krónum.

Þegar ýmis íslensk útflutningsfyrirtæki gera upp í svokölluðum starfrækslugjaldmiðli þá gefur það skýrari mynd af rekstrinum og efnahagnum en ef þau gerðu upp í krónum. Það er almennt enginn sérstakur fjárhagslegur ávinningur af því að gera upp í einni mynt frekar en annarri. Það er því misskilningur sem stundum heyrist í þjóðmálaumræðunni að því fylgi mikill sparnaður að gera upp í annarri mynt en krónum.

Meiru skiptir í raun að ef fyrirtæki er með tekjur eða eignir að mestu í annarri mynt en krónum þá er oftast hagkvæmt að fjármagna fyrirtækið einnig í þeirri mynt. Ef til dæmis útgerðarfyrirtæki sem selur afurðir sínar einkum í evrum tekur lán til fjármögnunar í evrum þá nýtur það bæði lægri vaxtakjara, enda vextir í evrum alla jafna lægri en í krónum, og tekur ekki á sig óþarfa gengisáhættu. Ef það tæki í staðinn lán í krónum þá greiddi það hærri vexti og ætti á hættu að sveiflur í gengi krónu gagnvart evru hefðu mikil áhrif á rekstur og efnahag fyrirtækisins. Nánar tiltekið gæti það tapað miklu ef krónan styrktist gagnvart evru en myndi hins vegar hagnast ef krónan veiktist.

Orðalagið „að flýja krónuna“ er dálítið áróðurskennt enda er ekkert óeðlilegt við það að fyrirtæki sem hafa tekjur í einni mynt geri jafnframt upp og fjármagni sig í þeirri mynt, þótt hún sé ekki gjaldmiðill heimalands fyrirtækisins. Það er ekkert séríslenskt við þetta fyrirkomulag. Til dæmis gæti breskt fyrirtæki sem einkum á viðskipti í dollurum gert upp í dollurum frekar en pundum. Það á raunar við um fjölmörg bresk fyrirtæki.

Ísland sker sig ef til vill helst úr að því leyti að íslenskur útflutningur er oftast verðlagður í annarri mynt en krónum. Það endurspeglar lítinn áhuga erlendra aðila á viðskiptum með krónur. Helsta undantekningin er hluti ferðaþjónustunnar enda eru til dæmis veitingahús á Íslandi almennt með verðlista (matseðla) í krónum. Sjávarafurðir, ál og margar aðrar útflutningsafurðir Íslendinga eru hins vegar verðlagðar í erlendri mynt, yfirleitt dollurum eða evrum.

Þau fyrirtæki eða einstaklingar sem eru með tekjur og eignir í krónum en vilja veðja á lægri vexti í öðrum myntum en krónum geta hugsanlega tekið lán í erlendri mynt en taka þá gengisáhættu. Árin í aðdraganda hrunsins 2008 var þetta býsna algengt en endaði með ósköpum þegar gengi krónunnar veiktist til muna. Þá snarhækkuðu lánin að krónutölu. Einn af lærdómnum af þeirri sögu er einmitt að það ætti að fara varlega í að taka slík lán eða veita þau. Íslenskum bönkum hafa enda verið settar stífar skorður gegn slíkum lánveitingum eftir hrun. Það er hins vegar ekkert því til fyrirstöðu að íslenskur banki veiti íslensku útflutningsfyrirtæki erlent lán. Það á ekki að vera mjög áhættusamt, að minnsta kosti ekki vegna gengisáhættu lántakans. Raunar gæti verið áhættusamara fyrir banka að veita íslensku útflutningsfyrirtæki lán í krónum.

Myndir:

Yfirlitsmynd: File:Straumsvik.jpg - Wikimedia Commons. (Sótt 26.05.2026). Myndin er birt undir CC-leyfi.
Free Images - PxHere. (Sótt 26.05.2026). Myndin er birt undir CC-leyfi.

Yfirgripsmiklum spurningum Katrínar og Soffíu er hér svarað að hluta.

Hvað er átt við þegar sagt er að íslensk fyrirtæki flýi krónuna og hvað felst í því?

Höfundur

Útgáfudagur

Spyrjandi

Efnisorð

Tilvísun

Tengd svör á Evrópuvefnum

Hvað kostar að halda uppi gjaldeyrisforða fyrir krónuna?

Hvaða aðilar stýra gengi íslensku krónunnar?

Tengd svör á Vísindavefnum

Hvers vegna styrkir Seðlabankinn krónuna með kaupum á krónum fyrir evrur og bandaríkjadali?