Evrópuvefurinn: Er eitthvað um að semja þegar ríki gera aðildarsamning við ESB?

Hlusta

Aðildarsamningur við ESB er þjóðréttarsamningur, það er samningur sem umsóknarríki gerir við öll aðildarríki ESB og Sambandið sjálft. Ótvírætt er að slíkir samningar hafa gildi sem frumréttur og eru jafnrétthá ákvæðum Sáttmála um ESB og Sáttmála um starfshætti ESB.^[1] Í grunninn felur slíkur samningur í sér að umsóknarríki samþykkir að taka upp allt regluverk ESB (fr. acquis communautaire). Í gegnum tíðina hefur þó verið samið um varanlegar undanþágur, tímabundnar aðlaganir og sérstakar verndarráðstafanir við bæði umsóknar- og aðildarríki, þau síðarnefndu í þeim tilfellum þegar breytingar hafa verið gerðar á stofnsáttmálum ESB.

Varanlegar undanþágur

Að því er varðar varanlegar undanþágur sem gerðar hefur verið við umsóknarríki má nefna „sumarhúsaundanþágu Dana“ sem heimilar danska ríkinu að setja skilyrði um fimm ára búsetu í Danmörku fyrir kaupum á sumarhúsum.^[2] Er hér um að ræða undanþágu frá grundvallarreglu ESB um frjálst flæði fjármagns. Malta fékk sambærilega, en þó víðfeðmari, undanþágu í aðildarsamningi sínum við ESB árið 2003. Malta náði einnig samningi um sérstakar verndarráðstafanir innan 25 sjómílna sem tryggði í framkvæmd maltneskum sjómönnum einkaaðgang að heimamiðum sínum.^[3] Noregur náði þó ekki fram samningsmarkmiðum sínum varðandi undanþágur frá sjávarútvegsstefnu sambandsins í aðildarviðræðum sínum árið 1994.^[4]

ESB hefur einnig sýnt áskorunum sem felast í því að búa á afskekktum, einangruðum og harðbýlum svæðum skilning og viðurkennt að slík svæði geti notið sérstöðu í regluverki ESB. Hefur þessi afstaða raunar verið lögfest, sbr. 349. gr. Sáttmálans um starfshætti ESB. Þannig er til dæmis bæði Svíþjóð og Finnlandi heimilt að veita sérstaka ríkisstyrki (sem almennt er óheimilt á grundvelli sameiginlegu landbúnaðarstefnu ESB) fyrir landbúnaðarsvæði sem eru norðan við 62. breiddargráðu, en allt Ísland liggur norðar en það.^[5] Þá hefur ESB samþykkt sérstakar verndarráðstafanar innan sameiginlegu sjávarútvegsstefnu ESB sem tekur mið af stöðu svokallaðra jaðarsvæða, eins og til dæmis Madeira og Kanaríeyjar. Þetta felur í sér að ákveðnum eyjum er heimilt að takmarka aðgang fiskiskipa frá öðrum ESB-ríkjum innan 100 sjómílna. Þessar ráðstafanir eru í eðli sínu tímabundnar en hafa þó verið endurtekið framlengdar, nú síðast til loka árs 2032.^[6]

Sem dæmi um sérlausn, sem er sniðin að sérstökum aðstæðum í umsóknarríki, má nefna ákvæðið um heimskautalandbúnað eða norðurslóðalandbúnað í aðildarsamningi Finna og Svía frá 1994.

Jafnframt má nefna varanlegar undanþágur sem aðildarríki hafa fengið frá löggjöf Sambandsins þegar breytingar hafa verið gerðar á stofnsáttmálum þess. Danmörk fékk til dæmis varanlega undanþágu frá ákvæðum Maastricht-samningsins (1993), meðal annars að því er varðar þátttöku í efnhags- og myntbandalagi og öryggis- og varnarmálastefnu Sambandins.^[7] Í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu ákváðu Danir þó sjálfir, að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu, að gerast þátttakendur að síðarnefndu stefnunni. Þá er Írland með varanlega undanþágu frá stefnu sambandsins á sviði „frelsis, öryggis og réttlætis“ og er því til dæmis ekki þátttakandi í Schengen-samstarfinu um afnám landamæraeftirlits.^[8]

Tímabundnar aðlaganir

Auk ofangreinds er algengt að umsóknarríki fái langan aðlögunartíma til að aðlaga sig að regluverki ESB. Má hér sem dæmi nefna að Pólland og Ungverjaland fengu við inngöngu sína árið 2004 aðlögunarfrest á sviði landbúnaðar og varðandi fjárfestingar erlendra aðila í jörðum.^[9] Þá fengu Spánn og Portúgal langan aðlögunartíma að stefnum sambandsins á sviði landbúnaðar og fiskveiða við inngöngu sína árið 1986.^[10]

Hvort sem ESB semur við umsóknar- eða aðildarríki um undanþágur, tímabundnar aðlaganir eða verndarráðstafanir, er um að ræða þjóðréttarsamning og nákvæm útfærsla hans ræðst eingöngu af vilja samningsaðila en er ekki greypt í stein. Ísland hefur ákveðna sérstöðu á sviði landbúnaðar vegna landfræðilegrar legu og harðbýlis. Þá er einnig einstakt hversu mikla þýðingu sjávarútvegur hefur fyrir íslenskan efnahag og þrátt fyrir fámennið er Ísland ein stærsta fiskveiðiþjóð Evrópu. Marta Kos, stækkunarstjóri sambandsins, hefur sagt opinberlega að skilningur sé innan framkvæmdastjórnar ESB fyrir sérstakri stöðu landsins á sviði sjávarútvegs; hins vegar sé endanleg ákvörðun um aðildarsamning við Ísland tekin af aðildarríkjunum sjálfum.^[11] Þetta þýðir að hvorki hún né nokkur annar getur fyrirfram lofað því hvort og hvernig undanþága Íslandi næði samkomulagi um. Einungis aðildarviðræður við ESB geta leitt það í ljós.

Tilvísanir:

^ Sjá til dæmis Stefán Már Stefánsson: Evrópusambandsréttur Lissabons-sáttmálinn með áherslu á fiski- og auðlindamál og ríkjasambandið. Reykjavík 2014, bls. 229.
^ Sbr. aðildarsamningur milli Danmerkur, Bretlands, Írlands og Noregs við þáverandi aðildarríki Evrópubandalagsins (síðar ESB), yfirlýsing nr. 17, dags. 22. janúar 1972. Finna má yfirlit yfir alla aðildarsamninga við ESB á https://eur-lex.europa.eu/collection/eu-law/treaties/treaties-accession.html#new-2-16.
^ Sjá frekari umfjöllun í Koen Van den Bossche: „Eu enlargement and fisheries: A legal analysis steps towards the re-nationalisation of EU maritime waters“. Jurisprudencija, 2005, t. 72(64), bls. 126-127. https://cris.mruni.eu/server/api/core/bitstreams/abf66187-47ea-4cdb-b47d-68ecdd42b126/content
^ Sjá umfjöllun um samningsmarkmið Noregs í bók Stefáns Más Stefánssonar: Evrópusambandsréttur Lissabons-sáttmálinn með áherslu á fiski- og auðlindamál og ríkjasambandið, bls. 221-225 og 231.
^ Sbr. 142. gr. aðildarsamnings Noregs, Austurríkis, Finnlands og Svíþjóðar við þáverandi aðildarríki ESB, dags. 29. ágúst 1994.
^ Directorate-General for Maritime Affairs and Fisheries. Commission adopts proposal to extend ‘access to waters’ regime under the common fisheries policy. https://oceans-and-fisheries.ec.europa.eu/news/commission-adopts-proposal-extend-access-waters-regime-under-common-fisheries-policy-2021-07-05_en?utm_source=
^ Leiðtogaráðið samþykkti slíka undanþágu Danmerkur með s.k. Edinborgar-ákvörðun í desember 1992. Þetta var síðar staðfest í Lissabon-sáttmálanum.
^ Sbr. bókun 19 og 21 við Lissabon-sáttmálann. Grundvallarákvæði um stefnuna er að finna í V. bálk þriðja hluta SSESB.
^ Sbr. aðildarsamningur við ESB frá 2003, sjá einnig frekari umfjöllun í Ivna Godžirov, „Restrictions on the acquisition of certain categories of real estate in relation to the basic market freedoms in the European Union.“ UDK 347.232(4-67EU), bls. 853-854. https://ojs.srce.hr/eclic/article/view/11930/5906
^ Sbr. aðildarsamningur Spánar og Portúgals við þáverandi aðildarríki Evrópubandalagsins frá 1985.
^ Sjá m.a. viðtal við Mörtu Kos í Torginu á RÚV, 24. mars 2026.

Myndir:

Yfirlitsmynd: File:Sommerhusene ved Lien (2012, ubt).JPG - Wikimedia Commons. (Sótt 20.04.2026). Myndin er birt undir CC-leyfi.
File:Near Nikkaluokta in Northern Sweden.jpg - Wikimedia Commons. (Sótt 11.03.2026). Myndin er birt undir CC-leyfi.

Yfirgripsmikilli spurningu Daníels Páls er hér svarað að hluta.

Er eitthvað um að semja þegar ríki gera aðildarsamning við ESB?

Höfundur

Útgáfudagur

Spyrjandi

Efnisorð

Tilvísun

Tengd svör á Evrópuvefnum

Hvað er átt við með heimskautalandbúnaði í umræðunni um ESB?

Eru til fordæmi fyrir því að aðildarríki ESB hafi fengið varanlegar undanþágur frá ákvæðum Lissabon-sáttmálans?

Hver er munurinn á varanlegum undanþágum og sérlausnum í samningaviðræðum við ESB?